1. محل تحصیل

تحصيلات فقهي و اصولي شهيد بهشتي، منحصر در دو حوزه علمیه قدیمی و مهم چند قرن اخیر بود؛ حوزه اصفهان و قم. حوزه قم، از زمان حیات ائمه اطهار علیهم‌السلام و حوزه اصفهان، از اواسط دوره صفویه پذیرای مشتاقان علم است. شهید بهشتی که خود، متولد اصفهان بود، تحصیل را از همین شهر، آغاز کرد.

1،1. حوزه علمیه اصفهان

شهید سیدمحمد بهشتی در شهریور ۱۳۲۱، به جای ثبت‌نام در کلاس سوم دبیرستان، تحت‌تاثیر جاذبه‌های خاصی که تحصیلات علوم اسلامی برایش داشت، از ادامه تحصیل در دبیرستان منصرف شد و برای تحصیل علوم اسلامی، به «مدرسه صدر» اصفهان رفت و در مدت ۴ سال، مقدمات و بخش زیادی از سطح را به پایان رساند. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: ۴۴) در مدرسه صدر، «اساتید، خیلی دوستش داشتند. در نزد همگنان و هم‌ردیفان، خیلی عزیز بود. درس‌ها را بدون کم‌ترین زحمت می‌فهمید و خیلی ‌خوب تقریر می‌کرد… به‌خاطر همین استعداد بالا و نبوغ فوق‌العاده، درس‌ها را بدون استاد هم می‌فهمید.» (نشریه حوزه، 1376: 41)

1,2. حوزه علمیه قم

در شهریور ۱۳۲۵ (در 18سالگی) به قم مهاجرت کرد و در مدرسه حجتیه ساکن شد و تا فروردین ۱۳۲۶ به تکمیل سطح پرداخت. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: ۴۴) شهید مطهری در خصوص استعداد شهید بهشتی می‌گفت: «ایشان که به قم آمد، هوش و استعدادش مثل بمب منفجر شد. همه می‌گفتند یک سیدی از اصفهان آمده که استعداد و هوشش کم‌نظیر است.» (مجله حریم امام، 1396: 7)

2. ادوار تحصیل

2,1. دوره سطح

شهيد بهشتي، بخش زيادي از دوره سطح را در اصفهان و بخش اندكي را در قم گذراند. در حوزه اصفهان، لمعه را نزد «آیت‌الله احمد فیاض» خواند. ايشان درباره سطح علمي شهید بهشتی مي‌گويد: «فرد با استعدادی بود، لازم نبود خیلی شرح بدهم، پیش مطالعه می‌کرد و همان که می‌گفتم متوجه می‌شد.» (نشریه حوزه، 1365: 32) سپس رسائل و مکاسب را خدمت «آقا رحيم ارباب» (شاگرد جهانگيرخان قشقايي) خواند. (نشریه حوزه، 1376: 43)

آیت‌الله بهشتی پس از ورود به قم، تا شش ماه، به تکمیل بقیه سطح، مکاسب و کفایه پرداخت. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: 13) در بدو ورود به قم، با «امام خميني» آشنا شد و در درس کفایه ایشان شرکت کرد. همین حلقه درسی بعداً مبدل به درس خارج شد. (شعاع‌حسيني، 1392، ج1: 120) همچنين، مقداری از کفایه را از «آیت‌الله مرتضی حائری یزدی» درس گرفت. از همان ابتدا، در درس «آیت‌الله محقق‌داماد» حاضر ‌شد و مقداری از کفایه و مکاسب را در محضر ایشان خواند و سپس همان را به درس خارج تبدیل کرد. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: 14-15) از ديگر اساتيد ايشان، مي‌توان شهید محراب، «آیت‌الله اشرفی‌اصفهانی» را نام برد. ایشان قسمتی از رسائل و مکاسب را برايش تدریس می‌کرد. (مجله شاهد یاران، ۱۳۸۸: ۳۹)

2،2. درس خارج

از اوایل سال 1326 درس خارج را شروع کرد و در درس فقه و اصول امام خمینی و ساير اساتيد مبرز قم، مانند آیت‌الله محقق‌داماد حاضر شد. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: 13-14) «آيت‌الله شبيري‌زنجاني»، هم‌درس و هم‌بحث شهید نقل می‌کند: «در درس مرحوم آقای داماد، طلبه‌های ممتاز شرکت می‌کردند… در میان شاگردان درس آقای داماد، آقای بهشتی از شاگردان درجه يك وى بود.» (شبيري‌زنجاني، 1390، ج3: 522) اما آن استادي كه در شناساندن روش تحقیقی فقه، حق بزرگی بر شهید بهشتی داشت، «آيت‌الله بروجردي» بود. (شعاع‌حسيني، 1392، ج1: 76) او سال‌ها در محضر آیت‌الله بروجردی، علم آموخت؛ به‌طوری که از پیروان روش فقهی آیت‌الله بروجردی به‌شمار می‌رفت و به تعقيب و تكميل آن روش، دعوت مي‌كرد. (حسیني‌بهشتی، ۱۳42: 130) براساس مدارک موجود، ایشان حداقل تا سال ۱۳۳۰ در درس آیت‌الله بروجردی حاضر بوده‌ است. (كائيني، موحديان، 1398: ۱۷۱) «درس خارج اصول فقه آیت‌الله داماد در شکل‌گیری بینش اصولی و درس آیت‌الله بروجردی در جهت‌گیری فقهی او تاثیری به‌سزا گذاشت.» (حسینی بهشتي، 1396ب: ۱۹)

از ديگر اساتيد او در قم، حضرات آیات «مرعشی نجفی» (رفیعی، 1373، ج1: ۲۰۱)، «سیدمحمدتقی خوانساری»، «حجت کوه‌کمری» و «اردکانی‌یزدی» بودند. (حسیني‌بهشتی، ۱۳۹6الف: 14و45)

3. روش تحصيل

اين فقيه مظلوم، در زمان تحصيل علوم اسلامي و به‌خصوص فقه و اصول فقه در اصفهان، از ابزارهاي رايج دانشوري و دانشجويي و نيز، سنت‌هاي علمي حوزوي استفاده مي‌نمود. از جمله اين روش‌ها، مباحثه، تقریر درس و پیش‌مطالعه بود. در مرحله پیش‌مطالعه، علاوه‌ بر مطالعه متن درس، همه حواشی مربوط به درس را مطالعه می‌کرد. (شعاع‌حسيني، 1392، ج1: 121) روش دیگری که مبتکر آن است، پيش‌مباحثه می‌باشد. در پیش‌مباحثه، متن درس، پیش از تدریس استاد، مباحثه می‌شود. (نشریه حوزه، 1376: 41)

جمع‌بندي

بدون ترديد، شهيد آيت‌الله بهشتي، از معدود فقهاي عصر است كه با نبوغ و استعدادي سرشار، قدم در راه سربازي حضرت ولي‌عصر عليه‌السلام گزارد، به درجه اجتهاد نائل گرديد و در نهایت، پس از سال‌ها مجاهدت، فقاهت را با شهادت درآمیخت. ايشان، هم در حوزه اصفهان و هم در حوزه قم، از اساتيد ممتاز آن ديار بهره برد و بارها، مورد تاييد و تمجيد آنان قرار گرفت. البته ايشان تنها به تحصيل اكتفا ننمود، بلكه بسياري از وقت خود را وقف تعليم و تدريس علوم حوزوي و معارف اسلامي كرد. بدون شک، تمام اين‌ موارد با سخت‌كوشي و اهتمام در امر تحصيل و با استفاده از روش‌هاي تحصیلی رایج و ابتکاری، همراه با توفیق الهی میسر بوده است. به‌نظر می‌رسد که پشتوانه فقهی این فقیه شهید، با دو بال نبوغ و تلاش، در حوزه اصفهان تحکیم گردید و بعدها در حوزه قم، به مرحله کمال و توسعه رسید.

کتاب‌نامه

حسیني‌بهشتی، سید محمد (1396الف)، من محمد حسینی بهشتی هستم، چاپ اول، تهران: روزنه

حسینی بهشتی، سید علیرضا، (1396ب)، هفت مقاله در شناخت اندیشه سیاسی شهید بهشتی، چاپ اول، تهران: نهادگرا

رفیعی، علی (1373)، شهاب شریعت، چاپ اول، قم: کتابخانه عمومی حضرت آيت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره)

شبیری‌زنجانی، سید موسی (1390)، جرعه‌ای از دریا، چاپ اول، قم: مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه

شعاع‌حسيني، فرامرز (1392)، بهشتی از زبان بهشتی، چاپ اول، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر

کائینی، محمدرضا؛ موحدیان، میلاد (1398)، بر محمل یادها، چاپ اول، تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام

حسیني‌بهشتی، سید محمد (1342)، «مبارزه با تحریف یکی از هدف‌های پیغمبر اسلام»، نشریه مکتب تشیع، شماره 10

مجله حریم امام (1396)، مصاحبه با آیت‌الله دکتر سید مصطفی محقق داماد، شماره 273، صص 5-7

مجله شاهد یاران (1388)، مصاحبه با حجت‌الاسلام حاج شیخ حسین اشرفی اصفهانی، شماره 44، صص 37-41

نشریه حوزه (1376)، مصاحبه با آیت‌اللّه حاج شیخ محمد کلباسى، شماره 83، صص35-54

_______  (1365)، مصاحبه با آیت‌الله فیاض، شماره 18، صص27-40